Waar kijk ik eigenlijk naar?
Dit werk begint met een ogenschijnlijk eenvoudige handeling: kijken. Of beter gezegd, met jou als toeschouwer en de manier waarop jij kijkt.
We staan er niet altijd bij stil, maar kijken is veel meer dan alleen waarnemen. Nog voor we er echt over nadenken, zoeken we naar herkenning, vergelijken we, leggen we verbanden en geven we betekenis aan wat op ons afkomt. We zoeken houvast in wat we al kennen. Dat gaat meestal vanzelf. Misschien zelfs iets te vanzelfsprekend. Want wat gebeurt er eigenlijk wanneer iets niet meteen past binnen de kaders waarmee we de wereld begrijpen?
Ik vind het interessant hoe snel we van waarnemen naar interpreteren gaan. Hoe weinig tijd er soms zit tussen iets zien en denken te weten wat het betekent. En onderweg oordelen we vaak meteen ook over ergens bij horen of buitensluiten. We vertrouwen op onze blik, alsof die ons rechtstreeks toegang tot de werkelijkheid geeft. Maar is dat wel zo?
Wat we waarnemen, staat nooit helemaal los van wie we zijn. Onze ervaringen, verwachtingen en overtuigingen, en zelfs onze lichamelijkheid bepalen mee waar onze aandacht naartoe gaat en wat voor ons zichtbaar wordt. We kijken niet zomaar naar de werkelijkheid. We nemen haar waar vanuit een bepaalde positie. Niet zelden doen we dat onbewust. Is dat niet interessant?
We zijn geneigd onszelf te zien als rationele wezens die een externe realiteit ontmoeten en die vervolgens interpreteren. Toch is perceptie onlosmakelijk verbonden met ons lichaam. We zijn levende organismen. Ons lichaam filtert en reguleert, en geeft betekenis aan wat voor ons waarneembaar wordt. Wat vanzelfsprekend lijkt, is daarom nooit helemaal los te zien van degene die waarneemt.
Ik vraag me wel eens af hoeveel van wat we denken te weten eigenlijk voortkomt uit wat we gewend zijn te zien. En hoeveel ruimte we laten voor wat niet meteen herkenbaar is.
We zijn nu eenmaal geneigd de wereld te ordenen. Dat helpt ons om overzicht te bewaren, maar het heeft ook een keerzijde. Want zodra we iets een plaats geven, ontstaat al snel de vraag of het daar wel thuishoort. En wie bepaalt dat eigenlijk?
Precies die vanzelfsprekendheid waarmee we denken te mogen bepalen wat iets betekent, waar iets thuishoort en welke plaats het mag innemen, wil ik ter discussie stellen. Er is immers een verschil tussen iets begrijpen en besluiten dat het daarom niet binnen onze vertrouwde denkkaders past. Het ene vraagt om nieuwsgierigheid. Het ontbreken van die nieuwsgierigheid en een open blik kan gemakkelijk leiden tot uitsluiting.
Ik vind het ook boeiend hoe vaak verschil persoonlijk wordt gemaakt. Alsof een andere manier van kijken automatisch een afwijzing inhoudt. Alsof een ander perspectief een bedreiging vormt voor wat we zelf als vanzelfsprekend beschouwen. Terwijl het toch ook gewoon mogelijk zou moeten zijn om naast elkaar naar de werkelijkheid te kijken, zonder dat we het noodzakelijk eens moeten worden over wat we zien.
Misschien wil ik met dit werk vooral uitnodigen tot bescheidenheid. Niet de bescheidenheid die ervan uitgaat dat we niets kunnen weten, maar de bereidheid om te erkennen dat onze eigen blik nooit het volledige verhaal vertelt.
En dat is niet altijd eenvoudig. We willen nu eenmaal begrijpen, verklaren en liefst ook weten waar we aan toe zijn. Onzekerheid voelt zelden comfortabel. Toch vraag ik me af of we niet soms te snel proberen om haar weg te werken. Alsof iets pas waardevol wordt wanneer we het kunnen benoemen of verklaren.
Misschien mogen sommige vragen gewoon open blijven? Misschien begint werkelijk begrip niet bij het vinden van een antwoord, maar bij het besef dat we onszelf ook andere vragen zouden kunnen stellen. Vragen die niet vertrekken vanuit wat ze denken te weten, maar vanuit wat we nog niet hebben leren zien.
Ook dat is een vorm van aandacht. De bereidheid om niet onmiddellijk te oordelen, om even in te houden en stil te staan bij onze eerste indruk en om ruimte te laten voor een betekenis die we zelf nog niet hadden bedacht.
Want kijken is één ding. Je bewust worden van de manier waarop je kijkt, is iets heel anders. En soms begint een ontmoeting precies daar waar onze vanzelfsprekendheden ophouden.
Ik zie jou. Met heel mijn zijn.
21 Oktober 2024 - 11 Oktober 2026